Mierzenie efektów projektu kojarzy się często z przykrym obowiązkiem: tabele, wskaźniki, ankiety i raporty, które ktoś gdzieś musi wypełnić. Tymczasem sens ewaluacji jest dużo szerszy niż „odhaczenie” wymogu. Chodzi o to, aby sprawdzić, czy praca zespołu rzeczywiście coś zmienia: w szkole, w organizacji, wśród uczestników, w ich kompetencjach i postawach.
Dobrze zaplanowana ewaluacja umożliwia m.in.:
sprawdzenie, czy projekt działa – czy działania prowadzą do oczekiwanych rezultatów, czy tylko generują aktywność bez realnego wpływu,
uczenie się na bieżąco – wyłapywanie błędów i korygowanie planu, gdy projekt jeszcze trwa,
zbieranie dowodów na sukces – przydatne w kolejnych wnioskach grantowych, raportach, prezentacjach dla dyrekcji czy partnerów,
wzmacnianie zaangażowania – uczestnicy chętniej działają, gdy widzą sens i rezultaty swoich działań,
ochronę zespołu przed „przepalaniem” energii – gdy widać, że coś nie działa, można świadomie zdecydować, co odpuścić, a co wzmocnić.
Bez sensownego mierzenia efektów łatwo wpaść w pułapkę „robienia projektu dla projektu”. Dzieje się dużo, zdjęć jest mnóstwo, a na końcu trudno odpowiedzieć na proste pytanie: co się naprawdę zmieniło?
Ewaluacja jako narzędzie, nie kara
W wielu szkołach i organizacjach słowo „ewaluacja” brzmi jak kontrola: ktoś sprawdzi, oceni, wystawi „lajka” albo „minusa”. Odwrócenie tej perspektywy pomaga rozbroić opór. Ewaluacja w projekcie to przede wszystkim narzędzie dla zespołu projektowego – ma pomóc zrozumieć proces, zidentyfikować mocne i słabe strony, a nie „złapać kogoś za błędy”.
Bardzo zmienia atmosferę, gdy na starcie jasno się komunikuje:
po co zbierane są dane (nie: „bo grantodawca każe”, tylko: „żebyśmy wiedzieli, co działa i co poprawić”),
jak będą wykorzystane (np. do zmian w kolejnej edycji, do prezentacji na radzie pedagogicznej),
kto ma dostęp do wyników i w jakiej formie (anonymowo, w zbiorczych zestawieniach).
Jeśli uczniowie czy uczestnicy rozumieją, że ich głos realnie wpływa na projekt, chętnie włączają się w ankiety, wywiady czy krótkie podsumowania. Gdy widzą tylko „kartki do wypełnienia”, robią to mechanicznie – a jakość danych dramatycznie spada.
Co mierzyć: działania, rezultaty, wpływ
Aby mierzenie efektów projektu miało sens, warto rozróżnić trzy poziomy: działania, rezultaty i wpływ.
Poziom
Opis
Przykłady pytań
Działania (outputy)
To, co zostało zrobione w projekcie: liczby, wydarzenia, produkty.
Ilu uczniów wzięło udział? Ile warsztatów zrealizowano?
Rezultaty (outcomes)
Bezpośrednie efekty dla uczestników: wiedza, umiejętności, postawy.
Czego się nauczyli? Co potrafią zrobić po projekcie?
Wpływ (impact)
Długoterminowe zmiany w szkole, organizacji, społeczności.
Jak projekt zmienił sposób pracy szkoły? Czy pojawiły się nowe inicjatywy?
Wiele raportów kończy się na poziomie „zrobiliśmy 10 warsztatów i 3 wymiany”. To przydatne, ale nie pokazuje sedna. Dopiero opis rezultatów i wpływu odpowiada na kluczowe pytanie: czy projekt miał sens – i dla kogo.
Jak zaplanować ewaluację już na etapie pisania projektu
Myślenie „od końca”: jakie zmiany chcesz zobaczyć?
Najczęstszy błąd to wymyślanie wskaźników efektów na końcu – gdy projekt jest już napisany, a ktoś orientuje się, że w tabelce „ewaluacja” coś trzeba wpisać. Dużo skuteczniejsza jest metoda myślenia „od końca”: najpierw określasz jakie zmiany chcesz wywołać, a dopiero potem dobierasz działania i sposób ich mierzenia.
Dobre pytania na etapie planowania:
Jak ma wyglądać sytuacja uczestników / szkoły po zakończeniu projektu?
Co konkretnie mają umieć, wiedzieć, czuć, robić inaczej niż teraz?
Skąd będzie wiadomo, że to się stało? Co da się zaobserwować, zmierzyć, opisać?
Przykład: jeśli głównym celem jest „rozwój kompetencji językowych uczniów”, pozostaje to bardzo ogólne. Dużo konkretniej brzmi: „uczniowie klas 7–8 potrafią przeprowadzić 5-minutową rozmowę po angielsku z rówieśnikiem z innego kraju bez korzystania ze słowników online”. To już da się mierzyć i obserwować.
Logika projektu a wskaźniki
Przy planowaniu ewaluacji pomaga prosta logika projektu. Dla każdego celu warto wypisać:
Cel – pożądana zmiana (np. wzrost motywacji do nauki języka angielskiego).
Wskaźnik – skąd będziemy wiedzieć, że cel został osiągnięty (np. procent uczniów deklarujących, że chętnie uczestniczą w lekcjach języka).
Źródło danych – skąd weźmiemy dane (ankieta, obserwacja, test, wywiad),
Częstotliwość – kiedy mierzymy (przed projektem, w trakcie, po, kilka miesięcy po).
Prosta tabelka z taką logiką projektu porządkuje myślenie i ułatwia późniejszą pracę. Nie trzeba mieć rozbudowanego systemu – ważne, aby każdy cel miał choć 1–2 sensowne wskaźniki i jasne źródła danych.
Realistyczne podejście: nie mierz wszystkiego
Ambicja potrafi zabić nawet najlepszą ewaluację. Lista celów bywa długa, a do każdego chcielibyśmy dobrać 5 wskaźników i 3 metody badania. W praktyce kończy się to przeładowaniem ankiet, zmęczeniem respondentów i masą danych, których nikt nie analizuje.
Bardziej rozsądna strategia:
wybrać 2–3 kluczowe cele – te, które są naprawdę najważniejsze z perspektywy projektu,
do każdego z nich dobrać maksymalnie 2–3 wskaźniki,
zaplanować proste, powtarzalne narzędzia (np. ta sama krótka ankieta na początku i na końcu projektu).
Lepsza jest krótka, ale regularnie prowadzona ewaluacja, niż skomplikowany system, na który nigdy nie ma czasu. Zwłaszcza w projektach edukacyjnych czy międzynarodowych, gdzie i tak zadania organizacyjne potrafią pochłonąć każdą wolną chwilę.
Wskaźniki w projektach: jak je wymyślać, żeby nie brzmiały jak z podręcznika
Wskaźniki ilościowe: liczby, które rzeczywiście coś znaczą
Wskaźniki ilościowe to wszystko, co da się policzyć: uczestników, wydarzenia, produkty, godziny, wyniki testów. Problem w tym, że nie każda liczba jest sensowna. „Liczba wysłanych maili” raczej nie powie wiele o jakości współpracy w projekcie, za to „liczba uczniów, którzy zrealizowali wspólny projekt z partnerem zagranicznym” – już tak.
Przy planowaniu wskaźników ilościowych pomagają pytania:
Kto? – ilu uczniów, nauczycieli, partnerów, rodziców zostało objętych projektem,
Co? – ile zrealizowano warsztatów, spotkań, mobilności, produktów (np. e-booków, filmów),
Jak bardzo? – o ile wzrósł wynik testu, o ile zmieniły się oceny, o ile częściej uczestnicy angażują się w dane aktywności.
Przykłady prostych, praktycznych wskaźników ilościowych w projekcie edukacyjnym:
liczba uczniów, którzy co najmniej raz przeprowadzili prezentację po angielsku przed grupą,
procent nauczycieli, którzy po szkoleniu deklarują gotowość do prowadzenia zajęć metodą projektu,
liczba dni, w których uczniowie komunikowali się z partnerami za pomocą narzędzi online (np. platformy projektowej),
średni wynik testu diagnozującego kompetencje cyfrowe przed i po projekcie.
Wskaźniki ilościowe są wygodne, bo łatwo je zestawić w tabelach i wykresach. Trzeba jednak uważać, by nie sprowadzić całego projektu do liczenia „sztuk”. Liczby są tylko punktami zaczepienia – potrzebują kontekstu i interpretacji.
Wskaźniki jakościowe: jak opisywać rzeczy „niedziesiętne”
Wskaźniki jakościowe dotyczą tego, co trudno przeliczyć na liczby: postaw, sposobu myślenia, atmosfery, relacji, satysfakcji. Zamiast liczb pojawiają się tu opisy, cytaty, przykłady, obserwacje. Wbrew pozorom, da się je uporządkować – tak, aby nie skończyć na ogólnikach typu „uczestnicy byli zadowoleni”.
Przykładowe wskaźniki jakościowe:
uczestnicy potrafią wymienić co najmniej trzy konkretne umiejętności, które rozwinęli dzięki projektowi,
w wypowiedziach uczniów coraz częściej pojawiają się sformułowania opisujące samodzielność, współpracę, refleksję,
nauczyciele obserwują, że uczniowie chętniej zabierają głos podczas zajęć prowadzonych metodą projektową,
w relacjach z mobilności (np. dziennikach, blogach, filmach) uczniowie opisują swoje emocje, trudności i sposoby ich przezwyciężania.
Aby wskaźniki jakościowe nie były zbyt ogólne, warto:
opracować proste kryteria (np. skala opisowa: „niska / średnia / wysoka aktywność podczas pracy w grupie”),
korzystać z powtarzalnych narzędzi – np. ten sam arkusz obserwacji na kilku zajęciach,
zbierać konkretne przykłady (np. cytaty z wypowiedzi uczniów, screeny z platformy, fragmenty prac).
Jakościowy opis projektu daje często więcej wniosków niż suche liczby. Pokazuje, co sprawia, że uczestnicy się angażują lub wycofują, co ich motywuje, co zaskakuje. To kopalnia wiedzy do planowania kolejnych edycji.
Dobre wskaźniki: kryteria SMART i zdrowy rozsądek
W podręcznikach często pojawia się akronim SMART: wskaźnik powinien być konkretny (Specific), mierzalny (Measurable), osiągalny (Achievable), realistyczny (Realistic), określony w czasie (Time-bound). To dobra ściągawka, o ile nie zamieni się w pusty rytuał.
Prosta metoda sprawdzania wskaźnika:
Czy dokładnie wiadomo, co mierzymy? (np. „wzrost satysfakcji z projektu” – zbyt ogólne; „odsetek uczniów, którzy oceniają projekt na min. 4 w skali 1–5” – już lepiej),
Czy wiemy, jak zbierzemy dane? (czy mamy narzędzie, czas, umiejętności),
Czy nie jest zbyt ambitny? (np. „100% uczniów poprawi oceny” brzmi pięknie, ale mało realistycznie),
Czy jest użyteczny? (czy wynik tej miary faktycznie coś nam mówi, czy tylko zapełnia tabelkę).
Dobry wskaźnik nie musi być „idealny podręcznikowo”. Ma przede wszystkim pomóc zespołowi zrozumieć efekty projektu i sensownie je opisać. Jeśli pomiar jest skrajnie skomplikowany, a wnioski mgliste – warto go uprościć.
Źródło: Pexels | Autor: Lukas Blazek
Ankiety w projektach: jak je tworzyć, żeby uczestnicy nie zasypiali
Krótka, konkretna, zrozumiała: projekt dobrej ankiety
Ankieta ewaluacyjna to jedno z najczęściej używanych narzędzi. Niestety – też jedno z najczęściej psutych. Zbyt długie formularze, skomplikowane pytania, zawiłe skale odpowiedzi skutkują jednym: wypełnianiem „na autopilocie”.
Podstawowe zasady projektowania ankiety, która ma sens:
maksymalna długość – tyle pytań, ile naprawdę jest potrzebnych. Dla uczniów: często 8–12 sensownych pozycji w zupełności wystarczy,
jasny język – pytania formułowane prosto, bez żargonu i wielokrotnych przeczeń,
logiczna kolejność – od pytań prostszych i ogólnych do bardziej szczegółowych,
Skale odpowiedzi, które naprawdę da się zrozumieć
Nawet najlepiej sformułowane pytanie nic nie da, jeśli odpowiedzi są niejasne. Typowy błąd: pięć wersji „raczej się zgadzam”, „częściowo się zgadzam”, „zgadzam się w dużej mierze”… i nikt nie wie, gdzie jest różnica.
Prostsze i czytelniejsze są powtarzalne skale, np.:
skala zgody: zdecydowanie się nie zgadzam / raczej się nie zgadzam / ani się zgadzam, ani nie / raczej się zgadzam / zdecydowanie się zgadzam,
skala ocen: 1–5 z jasnym opisem skrajnych punktów (np. 1 – „bardzo źle”, 5 – „bardzo dobrze”),
skala częstotliwości: nigdy / rzadko / czasami / często / bardzo często.
Dobrze jest trzymać się jednej, maksymalnie dwóch skal w całej ankiecie. Uczestnicy nie muszą za każdym razem zastanawiać się, „co autor miał na myśli”, a ty łatwiej porównasz wyniki między pytaniami.
Pytania zamknięte, otwarte i „półotwarte” – kiedy które?
Konstrukcja ankiety to głównie decyzja: ile pytań zamkniętych (z gotowymi odpowiedziami), a ile przestrzeni na swobodne wypowiedzi.
Pytania zamknięte przydają się, gdy:
porównujesz wyniki w czasie (np. edycja I vs edycja II projektu),
ankieta jest krótka i robiona „w biegu” (np. na końcu warsztatu),
wiesz, jakie opcje odpowiedzi są najbardziej prawdopodobne.
Pytania otwarte są bezkonkurencyjne, gdy chcesz złapać to, czego sam nie przewidziałeś: zaskoczenia, pomysły uczestników, konkretną krytykę. Wystarczą 2–3 dobrze postawione pytania, np.:
„Co było dla Ciebie najcenniejsze w tym projekcie?”
„Co zmienił(a)byś w organizacji podobnych działań w przyszłości?”
„Podaj jeden przykład sytuacji, w której użyłeś(-aś) umiejętności z projektu poza szkołą.”
Ciekawym kompromisem są pytania półotwarte: lista odpowiedzi + miejsce na dopisanie własnej. Np. „Jakie formy pracy najbardziej Ci się podobały? (możesz wybrać kilka) + pole ‘inne, jakie?’”. Dzięki temu nie tracisz struktury, a jednocześnie dajesz przestrzeń na niespodzianki.
Typowe pułapki w pytaniach ankietowych
Najwięcej problemów robią nie intencje, tylko forma. Kilka pułapek, które psują wyniki:
pytania złożone – „Na ile projekt był dla Ciebie ciekawy i przydatny?”; uczestnik uważa, że ciekawy, ale mało przydatny – co zaznaczy?
pytania sugerujące odpowiedź – „Na ile świetne było przygotowanie prowadzących?”; trudno tu zaznaczyć krytyczną odpowiedź bez poczucia, że idzie się pod prąd,
podwójne przeczenia – „Na ile nie zgadzasz się z twierdzeniem, że projekt nie był przydatny?”; kłóci się z logiką i cierpliwością respondentów,
zbyt ogólne pytania – „Jak oceniasz projekt?”; bez doprecyzowania: organizację, atmosferę, treści, efekty?
Bezpieczniejsza strategia: mniej, ale bardziej precyzyjnie. Zamiast jednego pytania o „projekt w całości” – kilka krótkich o konkretne aspekty, np. organizacja, komunikacja, przydatność treści, poczucie bezpieczeństwa, możliwość współdecydowania.
Testowanie ankiety na małej grupie
Najprostszy sposób na wyłapanie słabych punktów ankiety to krótka próba generalna. Wystarczy 5–10 osób zbliżonych do grupy docelowej (np. uczniów z równoległej klasy, nauczycieli niezaangażowanych w projekt).
Podczas testu zwróć uwagę na to, czy:
respondenci zadają pytania typu „o co chodzi w pytaniu 4?” – to sygnał, że trzeba je przeredagować,
gubią się w skali odpowiedzi – może skala jest za długa lub zbyt skomplikowana,
pomijają pytania – być może są zbyt osobiste lub mało zrozumiałe.
Po takim mini-teście często wystarczy kilka drobnych korekt, żeby ankieta była znacznie bardziej czytelna. Oszczędzasz czas przy analizie, bo odpowiedzi są spójniejsze i mniej chaotyczne.
Zbieranie ankiet: papier, online czy hybryda?
Sposób zbierania ankiet ma duży wpływ na liczbę odpowiedzi i ich jakość. Kilka wariantów z praktyki:
ankieta papierowa – sprawdza się na końcu warsztatu, szkolenia, mobilności, gdy wszyscy są w jednym miejscu; plusem jest wysoki odsetek zwrotów, minusem – ręczne wprowadzanie danych,
ankieta online (formularze, aplikacje) – wygodna przy rozproszonych grupach, projektach międzynarodowych, ale wymaga przypominania i jasnego komunikatu „do kiedy” oraz „po co”,
model mieszany – część osób wypełnia na miejscu, część zdalnie, w zależności od dostępności i preferencji.
Przy uczniach dobrze działa ankieta wypełniana „tu i teraz” – np. ostatnie 10 minut zajęć. W projektach z dorosłymi przydatne są krótkie przypomnienia mailowe lub przez komunikatory, najlepiej z informacją, ile czasu zajmie ankieta i jak zostaną wykorzystane wyniki.
Ewaluacja w trakcie trwania projektu: reagowanie zamiast narzekania
Po co mierzyć coś „w połowie”, skoro można na końcu?
Końcowa ankieta bywa oczywista: trzeba się rozliczyć, podsumować, wypełnić raport. Tymczasem największy potencjał ma ewaluacja bieżąca, robiona w środku działań. Dzięki niej można coś jeszcze poprawić, a nie tylko opisać, „co poszło nie tak”.
Przykłady prostych form ewaluacji w trakcie projektu:
krótkie „minisondy” po zajęciach (2–3 pytania na kartkach lub online),
głosowanie kropkami na tablicy (np. „które aktywności były najciekawsze?”),
krótka runda ustna: „co dziś zadziałało / co utrudniało pracę?”.
W jednym z projektów międzynarodowych z uczniami wprowadzono prostą zasadę: co dwa tygodnie uczniowie w parach zapisują na kartce trzy rzeczy, które pomagają im w projekcie, i jedną, która przeszkadza. Zajmuje to 5 minut, a daje bardzo konkretny obraz nastrojów i trudności.
Mini-narzędzia szybkiej informacji zwrotnej
Nie każda ewaluacja musi oznaczać 10-punktową ankietę. Drobne, powtarzalne narzędzia potrafią zrobić sporą różnicę:
„bilety wyjścia” – przed wyjściem z sali każdy zapisuje na małej kartce odpowiedź na jedno pytanie (np. „co dziś było dla Ciebie najbardziej wartościowe?”),
oś nastroju – na plakacie narysowana linia od „męczące i nieprzydatne” do „angażujące i przydatne”; uczestnicy przyklejają karteczkę w wybranym miejscu,
emoji / ikony – zestaw prostych symboli (np. uśmiechnięta, neutralna, smutna buźka) przyklejanych po zajęciach; sprawdza się szczególnie w młodszych klasach.
Takie narzędzia nie zastąpią pełnej ewaluacji, ale pozwolą szybko wychwycić problemy: tempo pracy, niezrozumiałe instrukcje, mało angażujące formy. Kluczowe jest to, żeby zareagować: zmienić coś w kolejnych zajęciach i powiedzieć uczestnikom, że była to reakcja na ich głosy.
Rozmowy ewaluacyjne: nieformalne, a bardzo wartościowe
Nie wszystko da się złapać w formularz. Niekiedy więcej powie 20-minutowa rozmowa z małą grupą niż 100 zaznaczonych kratek.
Przy planowaniu takich rozmów pomocne są trzy proste pytania:
„Co pomaga Ci w tym projekcie?” – odkrywa mocne strony, które warto wzmacniać,
„Co utrudnia Ci udział?” – pokazuje bariery organizacyjne, komunikacyjne, językowe,
„Jaką jedną rzecz zmienił(a)byś od jutra?” – zmusza do konkretu, zamiast ogólnego „wszystko jest dobrze/źle”.
Rozmowy można prowadzić w małych grupach uczniów, z nauczycielami, z partnerami zagranicznymi. Dobrze jest spisywać choć krótkie notatki po takich spotkaniach – później świetnie uzupełniają dane z ankiet i obserwacji.
Ewaluacja końcowa: jak z danych zrobić historię projektu
Porządkowanie danych: od chaosu do kilku kluczowych wniosków
Gdy projekt się kończy, zwykle mamy już sporą kolekcję: ankiety, listy obecności, testy, zdjęcia, prace uczniów, notatki z rozmów. Zamiast próbować „opisać wszystko”, lepiej zadać sobie pytanie: co chcemy z tych danych wyciągnąć?
Praktyczny sposób pracy:
Wracasz do 2–3 głównych celów projektu.
Do każdego celu zbierasz powiązane dane (np. wyniki testów, fragmenty wypowiedzi z ankiet, obserwacje).
Wypisujesz przy każdym celu odpowiedzi na trzy pytania:
„Co udało się osiągnąć?” – z konkretnymi wskaźnikami,
„Co zadziałało szczególnie dobrze?” – przykłady działań,
„Co wymaga zmiany następnym razem?” – jedno, dwa najważniejsze usprawnienia.
Z takiego porządkowania naturalnie rodzi się krótka, sensowna narracja o projekcie: nie w stylu „zrealizowaliśmy 14 warsztatów”, tylko „uczestnicy zaczęli samodzielnie inicjować działania online z partnerami, co widać w…”.
Łączenie liczb z historiami
Same wskaźniki ilościowe są zbyt suche, same jakościowe – zbyt subiektywne. Największą siłę ma połączenie jednych i drugich.
Przykład takiego duetu:
liczba: „78% uczniów deklaruje, że dzięki projektowi częściej korzysta z języka angielskiego poza lekcjami”,
historia: cytat uczennicy: „Zaczęłam pisać po angielsku do koleżanki z Hiszpanii na Instagramie, wcześniej się bałam, że będę robić błędy”.
Liczba daje skalę zjawiska, a cytat – ludzką twarz i kontekst. W raportach, prezentacjach na radzie pedagogicznej czy spotkaniach z rodzicami taki sposób opowiadania o efektach działa o wiele silniej niż same wykresy.
Prezentowanie wyników różnym odbiorcom
Te same dane trzeba często pokazać kilku grupom: zespołowi projektowemu, dyrekcji, uczniom, rodzicom, partnerom. Zamiast tworzyć pięć zupełnie różnych raportów, można przygotować jeden zestaw wyników i różne wersje prezentacji.
Przykładowe podejście:
dla zespołu projektowego – więcej detali, wnioski operacyjne („następnym razem zaczynamy rekrutację wcześniej”, „ograniczamy liczbę narzędzi cyfrowych”),
dla dyrekcji i organu prowadzącego – kluczowe wskaźniki, powiązanie z dokumentami szkoły, korzyści dla placówki,
dla uczniów i rodziców – kilka najważniejszych liczb + zdjęcia, cytaty, krótkie historie, najlepiej w formie prezentacji lub plakatu.
W projektach międzynarodowych dobrze działa wspólny „raport kreatywny”: e-book, film, infografiki przygotowane razem z uczestnikami. Sam proces tworzenia takiego podsumowania jest formą refleksji i uczenia się.
Udział uczestników w ewaluacji: od „respondentów” do współautorów
Współtworzenie pytań ewaluacyjnych
Jednym ze sposobów na żywszą ewaluację jest zaproszenie uczestników do współtworzenia pytań. Nie chodzi o to, żeby oddać im cały proces, ale o krótki moment współdecydowania.
Można to zrobić np. tak:
na początku projektu poprosić uczniów, by zapisali, czego sami chcieliby się dowiedzieć po zakończeniu działań (np. „czy będę mniej bać się mówić po angielsku?”),
z tych propozycji wybrać 2–3 pytania i włączyć je do ankiety końcowej,
po zakończeniu projektu wrócić do nich razem i omówić odpowiedzi.
Taki zabieg podnosi poczucie wpływu i sprawia, że ankieta nie jest wyłącznie „narzucona z góry”. Uczniowie chętniej odpowiadają na pytania, które sami współtworzyli.
Uczniowie jako badacze i obserwatorzy
W projektach edukacyjnych można pójść o krok dalej i przekazać część roli badacza samym uczniom. Przykładowe zadania:
prowadzenie dzienniczków projektu (2–3 krótkie wpisy po każdych zajęciach),
Role uczniów w zbieraniu danych
mini-ankieterzy – uczniowie przygotowują po 1–2 pytania do rówieśników (np. na kartkach samoprzylepnych lub w prostym formularzu) i zbierają odpowiedzi po zajęciach,
fotoreporterzy – dokumentują wybrane momenty projektu (praca w grupach, prezentacje, spotkania online) i dopisują krótkie podpisy: „co tu się dzieje i czego się uczymy?”,
obserwatorzy współpracy – w czasie pracy grupowej mają za zadanie notować, jak wygląda podział ról, co pomaga, a co blokuje realizację zadania,
moderatorzy mini-sond – prowadzą krótkie głosowania (np. kropkami, kartami „tak/nie”) i wspólnie z prowadzącym komentują wyniki.
Dobrze działa rotacja ról – dzięki temu część uczniów może sprawdzić się w innej roli niż zwykle (np. cichsze osoby w roli obserwatora, a nie lidera grupy). Zebrane przez nich informacje można później zestawić z danymi z ankiet i obserwacji nauczycieli.
Wspólna analiza i wyciąganie wniosków
Jeśli chcemy, by uczniowie traktowali ewaluację poważnie, potrzebują zobaczyć, że ich głosy realnie coś zmieniają. Dobry krok to krótka, wspólna analiza wyników.
Przykład prostego scenariusza na 30–40 minut:
Na tablicy lub slajdzie prezentujesz 3–4 wybrane wyniki (np. odpowiedzi na pytania o przydatność, trudność, klimat współpracy).
Uczniowie pracują w małych grupach i odpowiadają na trzy pytania:
„Co Cię tu najbardziej zaskakuje?”
„Co według Ciebie działa dobrze i warto to zostawić?”
„Jaką jedną zmianę zaproponował(a)byś na kolejne działania?”
Grupy zaznaczają swoje propozycje na plakacie lub w dokumencie online (np. kropkami priorytetów).
Na tej podstawie wspólnie wybieracie 1–2 zmiany „na już” i 1–2 do wykorzystania przy następnym projekcie.
Rezultat: uczniowie widzą ciąg przyczynowo-skutkowy: „mówimy, co myślimy → analiza → zmiana”. Dzięki temu kolejne ankiety nie są „do szuflady”, tylko kojarzą się z wpływem.
Źródło: Pexels | Autor: fauxels
Najczęstsze pułapki w mierzeniu efektów projektu
Za dużo pytań, za mało sensu
Jednym z najczęstszych błędów jest rozrośnięta ankieta, która próbuje zmierzyć wszystko naraz. Uczestnicy szybko się męczą, odpowiadają mechanicznie albo przerywają w połowie.
Przy planowaniu ankiety przydaje się „zasada plecaka”: jeśli każde pytanie jest jak przedmiot do plecaka, zadaj sobie pytanie, czy naprawdę go potrzebujesz. Jeśli nie wiesz, po co Ci dana informacja i jak ją wykorzystasz – usuń pytanie.
Pomaga też mały test: spróbuj w 2–3 zdaniach opisać, do jakich decyzji posłużą odpowiedzi z ankiety. Jeśli trudno to zrobić, projekt narzędzia wymaga uproszczenia.
Pytania sugerujące odpowiedzi
Czasem, chcąc „wypaść dobrze”, nieświadomie prowadzimy uczestników do jedynej „słusznej” odpowiedzi. Przykłady problematycznych pytań:
„Na ile wspaniale oceniasz pracę prowadzącego?”
„Na ile przydatny był dla Ciebie ten niezwykle ciekawy projekt?”
Lepiej zamienić je na neutralne sformułowania, np.:
„Jak oceniasz pracę prowadzącego/powiązanie treści z Twoimi potrzebami?” – z krótką skalą i miejscem na komentarz,
„Na ile projekt był dla Ciebie przydatny?” – bez przymiotników i założeń.
Zachęcająca może być też para pytań: „Co najbardziej Ci się podobało?” / „Co najmniej Ci odpowiadało?”. Zamiast pytać tylko o plusy, od razu dajesz bezpieczną przestrzeń na krytykę.
Brak powiązania z decyzjami
Nawet świetnie zaprojektowane narzędzia niewiele dają, jeśli zebrane dane nie przekładają się na działania. Typowa sytuacja: po projekcie powstaje obszerny raport, który ląduje na dysku i nikt do niego nie wraca.
Dobrym nawykiem jest wpisanie jednego konkretnego działania przy każdym ważniejszym wniosku. Jeśli uczestnicy piszą, że zadania były zbyt obszerne jak na jedną lekcję, wnioskiem nie jest „czasem było za dużo pracy”, tylko np.: „dzielimy duże zadania na dwie lekcje” albo „rezygnujemy z jednego z trzech ćwiczeń w module X”.
Takie „mikrodecyzje” mogą potem trafić na krótką listę zmian na kolejny rok lub kolejną edycję projektu.
Ignorowanie perspektywy „cichych” uczestników
W każdej grupie znajdą się osoby, które rzadko zgłaszają się do głosu. Jeśli opieramy się tylko na głośnej dyskusji, ich perspektywa znika. Tymczasem to często one najwięcej zyskują (lub tracą) na projekcie.
Żeby ich głos był słyszalny, przydają się:
anonimowe ankiety z pytaniami otwartymi,
„ciche” głosowania (kartki, kropki, formularze),
indywidualne, krótkie rozmowy (np. na przerwie, po zajęciach, online).
Łącząc dane z dyskusji grupowych z anonimowym feedbackiem, łatwiej złapać niuanse: może w czasie spotkania wszyscy chwalą intensywne tempo, ale w anonimowych odpowiedziach część osób pisze wprost, że nie nadąża.
Technologia w ewaluacji: jak nie utonąć w aplikacjach
Wybór narzędzia cyfrowego do ankiet
Platform jest dziś mnóstwo: od prostych formularzy po rozbudowane systemy ankietowe. Zamiast polować na „najbardziej zaawansowane” rozwiązanie, lepiej skupić się na kilku praktycznych kryteriach:
dostępność dla uczestników – czy uczniowie/partnerzy mają łatwy dostęp (telefon, komputer, stabilny internet)?
prostota interfejsu – czy formularz nie wymaga logowania, podawania zbędnych danych, przechodzenia przez kilka ekranów zgód?
łatwość analizy – możliwość szybkiego pobrania odpowiedzi do arkusza, zrobienia podstawowych wykresów, wydrukowania podsumowania,
kwestie RODO – gdzie są przechowywane dane, jakie dane osobowe zbierasz, kto ma do nich dostęp.
W wielu projektach szkolnych w zupełności wystarczą proste formularze z możliwością anonimowego wypełniania. Bardziej zaawansowane narzędzia (np. do testów przed/po) warto wprowadzać dopiero wtedy, gdy rzeczywiście potrzebujesz tego typu analizy.
Szybkie formy online: quizy, sondy, tablice
Oprócz pełnych ankiet przydają się drobne, dynamiczne narzędzia, które można wpleść w zajęcia:
quizy online – do wstępnego i końcowego sprawdzenia wiedzy, z natychmiastową informacją zwrotną,
sondy „na żywo” – jedno pytanie zadane w trakcie spotkania online, wyniki od razu widać na ekranie,
wspólne tablice cyfrowe – uczniowie dopisują skojarzenia, wnioski, pomysły na „karteczkach” (zamiennik dla ściany z plakatami).
Dobrą praktyką jest ograniczenie się do 1–2 narzędzi na projekt i konsekwentne ich używanie. Uczestnicy nie muszą za każdym razem uczyć się nowych aplikacji, za to mogą skupić się na treści.
Arkusz kalkulacyjny jako centrum dowodzenia
Nawet w większych projektach często nie ma potrzeby inwestowania w skomplikowane systemy raportowania. Wiele rzeczy da się zrobić w zwykłym arkuszu kalkulacyjnym:
zestawienie wskaźników (liczby uczestników, frekwencja, liczba zrealizowanych działań),
proste obliczenia (średnie, zmiany między wynikiem początkowym a końcowym),
zaznaczanie kolorami kluczowych wniosków i decyzji („co zmieniamy?”).
Można w nim też stworzyć „mapę danych”: jeden arkusz z listą wskaźników, drugi z linkami do dokumentów (raportów, zdjęć, prezentacji), trzeci z cytatami z ankiet. Dzięki temu w razie potrzeby łatwo sięgnąć do źródła, zamiast przeszukiwać kilkanaście folderów.
Minimalny zestaw ewaluacyjny dla małych projektów
Co mierzyć, gdy czasu jest naprawdę mało
Nie każdy projekt wymaga rozbudowanego systemu wskaźników. Przy krótkich działaniach (np. kilka warsztatów, mała wymiana) wystarczy mały, ale przemyślany zestaw:
1–2 cele, opisane prostym językiem („uczniowie odważniej mówią po angielsku w małych grupach”),
3–4 wątki w ankiecie końcowej (np. przydatność, poziom trudności, atmosfera, poczucie własnego rozwoju),
1 element ilościowy (np. proste pytanie w skali 1–5 lub krótki test przed/po),
1 element jakościowy (pytanie otwarte, rozmowa w małej grupie, tablica z karteczkami),
krótka notatka prowadzącego po zakończeniu (co się udało, co zmienić następnym razem).
Taki „pakiet minimum” często wystarczy, by napisać rzeczowy raport i zaplanować kolejne edycje. Zamiast rozbudowanych procedur liczy się regularność i to, że naprawdę korzystasz z tego, co już zbierasz.
Prosty szablon notatki z ewaluacji
Wielu prowadzących mówi: „ankiety mam, ale potem już nie mam siły tego porządkować”. Dobrym rozwiązaniem jest krótki szablon, który można wypełniać po każdym większym etapie:
Co działało dobrze? (3–5 krótkich punktów)
Co było trudne/problemowe?
Jak reagowaliśmy w trakcie? (jakie zmiany wprowadzono na bieżąco)
Na co uważać następnym razem? (2–3 zalecenia dla siebie lub zespołu)
Taki dokument może mieć jedną stronę, ale z czasem staje się bezcennym archiwum doświadczeń. Przy kolejnym projekcie zamiast zaczynać od zera, wracasz do swoich notatek i widzisz, co już sprawdzono w praktyce.
Kultura ewaluacji: jak sprawić, by mierzenie efektów było naturalną częścią pracy
Od „kontroli” do wspólnego uczenia się
W wielu zespołach ewaluacja kojarzy się z oceną z zewnątrz: „ktoś sprawdzi, czy daliśmy radę”. Taki klimat utrudnia szczerość i eksperymentowanie. Dużo łatwiej pracuje się, gdy ewaluacja jest traktowana jako narzędzie uczenia się, a nie kontrola.
Można o tym otwarcie porozmawiać w zespole i z uczniami, podkreślając kilka zasad, np.:
„Szukamy informacji, które pomogą nam robić projekty lepiej, a nie winnych błędów”.
„Wnioski z ewaluacji dotyczą głównie rozwiązań i organizacji, nie oceniania osób”.
„Krytyczne uwagi są potrzebne, by coś zmienić – ważny jest sposób ich formułowania”.
Z czasem takie podejście przenosi się również na inne działania szkoły czy organizacji. Zespół, który umie rozmawiać o danych i wyciągać wnioski, dużo łatwiej reaguje na zmiany i eksperymentuje z nowymi metodami.
Małe rytuały, które podtrzymują nawyk
Zamiast jednego wielkiego podsumowania raz do roku, lepiej wprowadzić kilka prostych rytuałów, które „podtrzymują” myślenie ewaluacyjne:
5 minut na końcu spotkania zespołu projektowego na pytanie: „Czego się dziś nauczyliśmy o naszym projekcie?”
krótka tabelka „stop/continue/start” po każdym etapie (co przestajemy robić, co kontynuujemy, co wprowadzamy nowego),
raz na semestr spotkanie, na którym każdy prowadzący przynosi po jednym wniosku z ewaluacji i jednym pomyśle na zmianę.
Takie drobiazgi sprawiają, że mierzenie efektów przestaje być czymś „specjalnym” – staje się elementem codziennej pracy. A wtedy ani ankiety, ani wskaźniki, ani raporty nie są już nudnym obowiązkiem, tylko narzędziem, dzięki któremu projekty rzeczywiście rozwijają i uczestników, i prowadzących.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Po co mierzyć efekty projektu edukacyjnego lub międzynarodowego?
Mierzenie efektów pomaga sprawdzić, czy projekt naprawdę coś zmienia – w szkole, wśród uczniów, w sposobie pracy nauczycieli – czy tylko generuje „aktywności do zdjęć”. Dzięki ewaluacji widzisz, czy działania prowadzą do zakładanych rezultatów, czy trzeba coś zmienić w trakcie.
Dodatkowo dobrze zebrane dane są później bezcenne przy pisaniu kolejnych wniosków do programów takich jak Erasmus+ czy eTwinning, w raportach dla grantodawcy oraz przy prezentowaniu wyników dyrekcji czy partnerom zagranicznym.
Co konkretnie mierzyć w projekcie: działania, rezultaty czy wpływ?
Warto mierzyć trzy poziomy: działania (outputy), rezultaty (outcomes) i wpływ (impact). Działania to to, co zostało zrobione – liczba warsztatów, mobilności, uczestników, produktów. Rezultaty to bezpośrednie efekty dla uczestników, np. nowe umiejętności językowe czy cyfrowe.
Wpływ to długoterminowe zmiany: w kulturze szkoły, w sposobie prowadzenia zajęć, w liczbie nowych inicjatyw. Większość projektów raportuje tylko działania, a tymczasem to właśnie rezultaty i wpływ pokazują prawdziwy sens projektu.
Jak zaplanować ewaluację projektu już na etapie pisania wniosku Erasmus+?
Najpierw warto pomyśleć „od końca”: jakie konkretnie zmiany chcesz zobaczyć po projekcie. Zamiast ogólnych celów („poprawa kompetencji językowych”), opisz je tak, by dało się je zaobserwować i zmierzyć (np. „uczniowie potrafią przeprowadzić 5‑minutową rozmowę po angielsku bez słownika”).
Dla każdego celu określ: wskaźnik (po czym poznasz, że cel osiągnięto), źródło danych (ankieta, test, obserwacja, wywiad) oraz częstotliwość pomiaru (przed, w trakcie, po projekcie). Prosta tabelka z tą logiką projektu bardzo ułatwia późniejsze raportowanie.
Jakie wskaźniki stosować w projektach edukacyjnych i międzynarodowych?
W projektach edukacyjnych i międzynarodowych przydają się zarówno wskaźniki ilościowe, jak i jakościowe. Ilościowe to wszystkie rzeczy, które można policzyć: liczba uczniów biorących udział w wymianie, liczba zrealizowanych warsztatów, średni wynik testu językowego przed i po projekcie, procent nauczycieli deklarujących gotowość do pracy metodą projektu.
Wskaźniki jakościowe opisują zmiany w postawach, motywacji, relacjach, np. większa pewność w mówieniu po angielsku, lepsza współpraca w klasie, otwartość na inne kultury. Zwykle zbiera się je za pomocą pytań otwartych, krótkich wywiadów, obserwacji czy opisów studiów przypadku.
Jak zrobić ankietę ewaluacyjną, żeby uczniowie nie wypełniali jej „byle jak”?
Najważniejsze jest wyjaśnienie celu: nie „bo grantodawca tego chce”, ale „żebyśmy wiedzieli, co działa, a co można poprawić”. Uczniowie chętniej odpowiadają, gdy widzą, że ich głos ma wpływ na kształt kolejnych działań i że wyniki nie służą do oceniania ich samych.
Dbaj też o prostotę: krótsza ankieta, jasno sformułowane pytania, połączenie pytań zamkniętych z kilkoma pytaniami otwartymi. Lepiej powtórzyć 2–3 kluczowe pytania na początku i końcu projektu niż jednorazowo „zarzucić” uczestników bardzo długim formularzem.
Jak nie „utopić się” w ewaluacji i wskaźnikach w trakcie projektu?
Nie próbuj mierzyć wszystkiego. Wybierz 2–3 najważniejsze cele i dla każdego maksymalnie 2–3 sensowne wskaźniki. Zaplanuj proste, powtarzalne narzędzia: np. tę samą krótką ankietę przed i po projekcie oraz krótkie notatki z obserwacji po ważniejszych działaniach (mobilność, warsztat, wydarzenie szkolne).
Dzięki temu ewaluacja staje się narzędziem pracy zespołu, a nie dodatkowym obciążeniem. Zebrane w ten sposób dane są wystarczające, by pokazać realne efekty projektów międzynarodowych i dobrze uzasadnić je w raportach dla grantodawców.
Jak wykorzystać wyniki ewaluacji w kolejnych projektach eTwinning/Erasmus+?
Wyniki ewaluacji to świetny materiał do opisu „potrzeb” i „doświadczenia” w nowych wnioskach. Możesz pokazać, jakie konkretne zmiany udało się osiągnąć i które elementy poprzedniego projektu zadziałały najlepiej (lub najsłabiej) – to zwiększa wiarygodność szkoły w oczach oceniających.
Wewnątrz szkoły możesz je wykorzystać do modyfikacji programu zajęć, planowania kolejnych mobilności, zachęcania nowych nauczycieli do udziału w projektach oraz budowania poparcia dyrekcji i rodziców dla współpracy międzynarodowej.
Co warto zapamiętać
Ewaluacja nie jest tylko formalnym wymogiem dla grantodawcy, ale narzędziem sprawdzania, czy projekt realnie coś zmienia w szkole, organizacji i wśród uczestników.
Dobrze zaplanowane mierzenie efektów pozwala uczyć się w trakcie trwania projektu, korygować błędy, wzmacniać zaangażowanie i chronić zespół przed „przepalaniem” energii.
Kluczowe jest traktowanie ewaluacji jako wsparcia dla zespołu, a nie kontroli – uczestnicy chętniej biorą udział w badaniach, gdy wiedzą po co i jak zostaną wykorzystane wyniki.
Trzeba odróżniać trzy poziomy efektów: działania (co zrobiono), rezultaty (co zmieniło się u uczestników) i wpływ (długoterminowe zmiany w środowisku), bo same liczby działań nie pokazują sensu projektu.
Planowanie ewaluacji powinno zaczynać się „od końca” – od zdefiniowania pożądanych zmian i tego, skąd będzie wiadomo, że nastąpiły, a dopiero potem dobiera się działania i metody pomiaru.
Prosta logika projektu (cel – wskaźnik – źródło danych – częstotliwość pomiaru) porządkuje myślenie i ułatwia późniejsze zbieranie oraz analizę informacji.
Skuteczna ewaluacja wymaga realizmu: lepiej mierzyć 2–3 najważniejsze cele za pomocą kilku sensownych wskaźników i prostych narzędzi niż próbować badać wszystko i ugrzęznąć w nadmiarze danych.
